دریچه ای به سوی زبان عربی

مرفوعات ( فاعل )

مقدمه :

اعراب اسم 3 نوع است :  

  - رفع                - نصب                  - جر

مواردی که اسم مرفوع است به قرار زیر است :

1 – فاعل                       2 – نایب فاعل

3 – مبتدا                        4 – خبر

5 – اسم افعال ناقصه           6 – خبر حروف مشبه به فعل  

7- اسم حروف شبیه به لیس   8 – خبر لای نفی جنس

 9– اسم افعال مقاربه یا افعال قرب و رجا .

فاعل

اسم مرفوعی که بعد از فعل تام معلوم بیاید و فعل به آن اسناد داده شده باشد.

مانند:  ذَهَبَ فریدٌ

فاعل داراي چه  خصوصياتي  است؟

1-اسم صريح و يا مصدر مؤولي

2-  مرفوعي است

3-فقط بعد از فعل و يا شبه فعلي مي آيد

4- آن دو تام باشند

5- معلوم باشند

چه كلماتي شبه فعل مي باشند؟

   شبه فعل بر هفت قسم مي باشد و لي موارد زير كاربرد بيشتري دارند:

1- اسم فاعل                     زيدٌ قائمٌ ابوه

2- صفت مشبهه    هذا طالبٌ حسنٌ خلقُه

3- اسم فعل                   هيهات منا الذله‎‏ُ

4- مصدر

در چه مواردي فاعل مجرور مي باشد؟

   گاهي حروف جر زائد ” مِن , باء , لام“ فاعل را مجرور مي كنند

   مانند: ما جاءني من أحد

    أكرم‎ْ بزيدٍ , كفي بالموتِ‌ واعظاً

    هيهات لما توعدون

در چنين مواردي فاعل لفظا مجرور ولي محلا مرفوع مي باشد ؟

  به چهار صورت كه عبارتند از :

1- اسم ظاهر: خرجَ زيد‏ٌ

2- ضمير بارز: جلستُ

3- ضمير مستتر: زيد‏ٌ خرجَ

                             -  واجب الاستتار

        -  جایز الاستتار

4- مصدر مؤول : بلغني أنك ذاهبٌ

یعنی ظاهراً جمله فاعل است ولی آن جمله به مصدر تأویل می شود و فاعل حقیقی مصدری است که از آن جمله تأویل شده است.

مانند : بَلَغَنِی اَنَّکَ نَجَجتَ فی الاِمتحانِ.

که جمله اَنّکَ نحجتَ فی الامتحان به مصدر تأویل می شود و نجاحُکَ فی الامتحان فاعل فعل بَلغ است .

در چه صورتي فاعل بر فعل مقدم مي شود؟

n    تقديم فاعل بر فعل در هيچ صورتي جائز نيست

n     و اگر مقدم شود ديگر فاعل نبوده و مبتدا ناميده مي شود.

در چه مواردي مطابقت بين فعل و فاعل مونث واجب است؟

1- اگر فاعل مونث حقيقي باشد و بلافاصله بعد از فعل بيايد اگر فاعل اسم ظاهر مفرد و مونث حقیقی باشد و بین فعل و فاعل فاصله نیفتد فعل مونث می آید.

مانند:   تَعَلَّمَت مریمُ دَرسَها،طارَت الحمامهُ (کبوتر) اگر فاصله بیفتد مذکر یا مونث آوردن فعل صحیح است .

سافرَ یا سافرت الیومَ مریمُ

2- اگر فاعل مونث مجازي باشد ولي به صورت ضمير آورده شده باشد

نكته :

اگر بین فعل و فاعل مونث حقیقی با حرف اِلا فاصله بیفتد بهتر است فعل مذکر آورده شود .

مانند: ما ذَهَبَ اِلا مریمُ اِلی المدرسهِ .

در چه مواردي مطابقت بين فعل و فاعل مونث اختياري است؟

n    1-اگر فاعل مونث حقيقي بوسيله ظرف و يا جارو مجرور از فعل دور شده باشد

n    2-اگر فاعل مونث مجازي , به صورت اسم ظاهر آورده شده باشد

n    فاعل اگر جمع مکسر یا اسم جمع باشد.

 مانند: (النساء) فعل را می توان به صورت مذکر یا مونث آورد.

مانند:  قال یا قالَت العلماءُ .

در چه مواردي تقديم فاعل بر مفعول واجب است؟

1-هر گاه اعراب هر دو تقديري باشد و قرينه اي نيز بر تشخيص فاعل نباشد

2-مفعول به محصور باشد

3-فاعل ضمير متصل باشد

موارد وجوب تقدم فاعل بر مفعول

1.     وقتی که اعراب فاعل و مفعول ظاهری نباشد اعم از اینکه اعراب تقدیری و یا محلی داشته باشند.

مانند:  نَصَر موسی عیسی و ضرب هذا

        ( ضمیر مستتر هُوَ فاعل و هذا مفعول )

2 . وقتی که مفعول بعد از اِلا واقع شده باشد.

 مانند:  ما نَصرَ عَلی اِلاّ فریداً

3 . وقتی که فاعل ضمیر متصل فاعلی باشد.

 مانند:   نَصَرتُ علیاً .

در چه مواردي تقديم مفعول به بر فاعل  واجب است؟

1- فاعل محصور باشد

2-مفعول به ضمير متصل و فاعل اسم ظاهر باشد

3-در فاعل ضميري باشد كه به مفعول به برگردد

موارد وجوب تقدم مفعول بر فاعل

مواردی که واجب است مفعول بر فاعل مقدم شود عبارتند از:

1 . وقتی که مفعول ضمیر متصل و فاعل اسم ظاهر باشد. مانند : نَصَرَکَ عَلّیِ .

2 . وقتی که به فاعل ضمیری متصل شده باشد که مرجع آن ضمیر همان مفعول به باشد.

  مانند : نَصَرَ علیّاً اَبوُهُ .

3 . وقتی که فاعل بعد از اِلاّ قرار بگیرد.

 مانند: ما نَصَرَ علیاً فریدٌ

به طور کلی وقتی که فاعل محصور باشد مفعول بر آن مقدم می شود.

مانند : اِنَّما ، یُرشِدُ الناسَ العُلماءُ .

در بقیه موارد تقدم و یا تاخر فاعل بر مفعول واجب نیست اگر لازم باشد هر یک می تواند بر دیگری مقدم شود ولی هرگز فاعل نمی تواند بر خود فعل مقدم شود.

مانند:  لَقَد جاءَ آلَ فِرعَونَ النُذُرُ. (یعنی آل فرعون را انذار آمد.)